Instrumentendecreet let vooral op de opportuniteiten
Er is veel onduidelijkheid over het Instrumentendecreet. Kunt u uitleggen wat het Instrumentendecreet is?
De heer Bouckaert: “Dat zal ik proberen. Het decreet is een instrument dat deels bestaande instrumenten codificeert en nieuwe instrumenten toevoegt. Het Instrumentendecreet is ontstaan als antwoord op de zogenaamde ‘Betonstop’. Het Instrumentendecreet biedt de instrumenten om de strategische visie van de Vlaamse regering op het gebied van de Betonstop op het terrein hard te maken.
Het Instrumentendecreet biedt als grootste nieuwigheid de ‘verhandelbare ontwikkelingsrechten’ of ‘VOR’. Dat betekent dat de overheid ontwikkelaar A meer ontwikkelrechten toekent in een bepaalde (veelal stedelijke) context. Dat is de ‘ontvangende’ locatie. De ontwikkelaar mag meer dan wat normaal gesproken mocht. In ruil daarvoor krijgt ontwikkelaar of eigenaar B in een ander, veelal open ruimte een vergoeding om niet of niet verder te ontwikkelen. Dat is de ‘zendende’ locatie. Het idee is in New York City ontstaan. In New York wilde men mooie gebouwen als Central Station bewaren door hoogtebeperkingen op te leggen. Die beperking kon op aanpalende percelen worden gecompenseerd. De eigenaar met hoogtebeperking werd dan vergoed door de eigenaar met toegenomen ontwikkelingsruimte. Daar heeft het gewerkt en is het overigens nog steeds in voege.”
De Vlaamse overheid wil dus niet stoppen met bouwen? Terwijl de Betonstop aangenomen is. Dat is verwarrend. Hoe zit dit precies?
Bouckaert legt uit hoe het zit: “De naam Betonstop is verwarrend, want we gaan helemaal niet stoppen met bouwen. We gaan wel anders bouwen in Vlaanderen. De zgn. Betonstop heeft tot doel om ruimte-efficiënter te bouwen zodat de open ruimte beter bewaard wordt. Dus we gaan zuiniger om met ruimte en gaan bebouwde ruimtes beter gebruiken. De Betonstop geeft net meer mogelijkheden voor ontwikkelingen, alleen niet om het even waar meer. Dat wordt een hele omslag in het ruimtelijk beleid. Vandaar dat ik eerder pleit voor het woord ‘Betonslag’: die vlag dekt de lading beter. Het Instrumentendecreet biedt de tools voor de sturing van deze nieuwe stedenbouwkundige ontwikkelingen. Waar opportuun, worden ontwikkelingen ingeperkt, terwijl elders de mogelijkheden tot ontwikkelen weer worden verruimd. Het doel is tegen te gaan dat er op termijn nog open ruimte verloren gaat. Aangenomen wordt dat we nu per dag in Vlaanderen 4 tot 6 hectare aan open ruimte aansnijden, dit moet in 2025 teruggebracht zijn naar 3 hectare en in 2040 zelfs naar 0 hectare. Dit komt neer op een ‘no nett loss’ van open ruimte.”
Wat is het verwachte tijdspad van invoering van het Instrumentendecreet?
Vandenheede: “Het decreet is nu door de Vlaamse regering een tweede maal in ontwerp aangenomen en gaat naar de afdeling Wetgeving van de Raad van State. Daarna gaat het decreet naar het Vlaams Parlement. Dan volgen er besprekingen en als het meezit zal het voor de verkiezingen van mei 2019 worden aangenomen.”
Is er nu al iets te merken van de Betonslag?
Vandenheede vindt van wel. “De verhandelbare ontwikkelingsrechten zullen in Vlaanderen worden toegespitst op samenwerken op regionaal niveau. Gemeentes zullen dus samen de zendende locaties en ontvangende locaties in hun gebied benoemen. We weten ook al door een testcase in Leuven dat de invoering van verhandelbare ontwikkelingsrechten beloftevol lijkt voor een zuiniger en efficiënter ruimtebeleid. Wel zien we dat gemeentes beseffen dat het verhandelen van ontwikkelingsrechten ze veel werk gaat opleveren. Ze moeten de administratie bijhouden. De voorkeur voor ontwikkeling in stadscentra begint al te leven in de praktijk, ook al is het Instrumentendecreet nog niet bindend. Zo zie je al dat er steeds meer stedelijke gebieden de hoogte in gaan. Er wordt meer gelet op het ruimtelijk rendement van projecten. Ruimtelijk rendement is nu trouwens al een beoordelingselement in het vergunningenbeleid.”
Leven het Instrumentendecreet en de Betonslag al in de vastgoedwereld?
Bouckaert merkt dat de klassieke verkavelaars er zich volop van bewust zijn dat het ruimtelijk beleid in beweging is: “De klassieke verkavelaars zijn hun business aan het heroriënteren. De vele moeilijkheden bij greenfieldontwikkelingen maken dat ze nu zich oriënteren op stedelijke herontwikkelingen. Ik merk ook al dat er een ongerustheid is in de sector, omdat het systeem van verhandelbare ontwikkelingsrechten zeer ingewikkeld dreigt te worden. Ontwikkelaars vragen zich af wie het allemaal moet betalen. Zij zien de prijzen van het vastgoed stijgen.”
We moeten veranderen in Vlaanderen
Bouckaert begrijpt de ongerustheid in de branche. Anderzijds is de omslag in het ruimtelijk beleid onvermijdelijk. Hij vervolgt: “Als we goed kijken naar de Betonstop, dan is het een financieringskwestie. We hebben in de jaren 60 gewestplannen gehad. Iedere vierkante meter is toen ingekleurd met een bestemming. We hebben daarmee bepaald wat vergund kan worden en wat niet. Men dacht in die jaren te ruim voor woongebieden. De woonbestemmingen kregen veel ruimte, wat maakte dat tot op de dag van vandaag heel wat van deze gebieden nog niet bebouwd zijn. Die woonbestemmingen zijn er nog steeds grotendeels. Dus een ontwikkelaar kan daar in beginsel nog aan de slag. Veel van die gebieden liggen in landelijk gebied. De Betonslag wil geen open ruimte meer kwijt, wat betekent dat we de bouwbestemmingen van die gebieden af moeten halen. Daarmee wordt het zeker dat het openruimtegebied blijft en niet bebouwd wordt. Dit geeft aanleiding tot zogenaamde planschade bij de eigenaars van deze gebieden. Die planschade moet vergoed worden en dat kost veel geld. Het mechanisme van de verhandelbare ontwikkelingsrechten tracht de kosten van de bescherming van de open ruimte te beheersen.” Vandenheede vult aan: ”De beleidsmaker heeft de kosten van de Betonslag niet willen afwentelen op de eigenaars van gebieden waarop ontwikkelingsbeperkingen worden opgelegd. Door de nieuwe wetgeving gaat de planschadevergoeding voor eigenaren van 80% naar 100%. Voorheen gold planschadevergoeding in woongebieden enkel voor de eerste 50 meter van de rooilijn. Die beperking is nu losgelaten. Wat de overheid in haar portemonnee gaat voelen.”
Wat zijn de gevolgen van de goedkeuring van het Instrumentendecreet?
Boukaert: “Wel, ik verwacht twee dingen. Ten eerste zal door de wijzigingen de planschade meer geld gaan kosten. Anderzijds zullen de planbaten wellicht meer geld gaan opbrengen. En door bijkomende nieuwe regelgeving zullen woonuitbreidingsgebieden niet in versneld tempo worden volgebouwd, ook al wordt de Betonslag pas in 2040 ingevoerd.” Hij vervolgt: “Er is nu veel scepticisme rond de Betonslag. Vaak hoor ik ‘dat gaat er nooit van komen, dat is allemaal onbetaalbaar’. Toch denk ik dat er vandaag een dynamiek ontstaat die maakt dat we ons op de lange termijn bewust worden van de noodzaak van de Betonslag. We weten dat we in de toekomst anders gaan wonen, steden winnen aan belang, vergrijzing zet door. Dat geeft andere woonbehoeften, er is het energie- en klimaatvraagstuk, de hoge kost van infrastructuur ten gevolge van de verspreide bebouwing enzovoort. De woningmarkt verandert en wordt niet goedkoper, dat is een trend! Dat het ruimtelijk beleid moet veranderen, lijkt me onontkoombaar.”
Als u vandaag de wetgever mocht adviseren, wat zou u dan adviseren?
Bouckaert: “Ik zou een kritische kanttekening willen plaatsen. Als de Betonslag de doelstelling is en we wensen in 2040 een ‘no nett loss’ te bereiken, dan moet er nog wel meer gebeuren. Men zal nog moeten sleutelen aan een aantal zaken. Men kan niet de Betonslag prediken en op hetzelfde moment eenieder meer ruimte geven om van de regels van de Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening af te wijken. Ik vraag me af of dat spoort met de doelstellingen van de Betonslag. Zo zal er ook duidelijkheid moeten komen in ruimtelijke uitvoeringsplannen over de bouwhoogte om de verhandelbare ontwikkelrechten mogelijk te maken. Gaat het beleid goed geconsigneerd worden, dan krijgt de bouwsector kansen. Ik voorzie wel dat het moeilijkere dossiers worden.”
Op 6 november is Jan Bouckaert de moderator van de SPRYG studiedag Instrumentendecreet 2018. Wat kunnen deelnemers van hem verwachten?
“Ik wil vooral als boodschap geven dat de bouwsector het Instrumentendecreet en de Betonslag niet als bedreiging moet zien. Ik volg daar graag de voormalige captain of industry André Leysen in: ‘zie een crisis als een uitdaging’. Dus let vooral op de opportuniteiten.
Geschreven door Helma van den Berg, SPRYG Real Estate Academy
